צ'רקסית

מתוך ויקיפדיה, האנציקלופדיה החופשית
קפיצה לניווט קפיצה לחיפוש
צ'רקסית
Адыгaбзэ
מדינות רוסיה, טורקיה, ירדן, סוריה, גרמניה, ישראל, וארצות הברית
אזורים אין
דוברים 1,500,000
שפת אם לא ידוע
כתב אלפבית קירילי
משפחה

קווקזית

צפונית
צפון-מערבית
צ'רקסית
לאום צ'רקסים
מוסד אין
ראו גם שפהכתברשימת שפות

צ'רקסית (בצ'רקסית: Адыгэбзэ; באנגלית: Circassian language) היא שפתם של הצ'רקסים והיא שייכת למשפחת השפות הקווקזיות הצפון-מערביות. ישנם שני ניבים עיקריים של צ'רקסית, אדיגית המכונה גם צ'רקסית מערבית המדוברת על ידי כ-500,000 אנשים בעולם, וקברדינית המכונה גם צ'רקסית מזרחית המדוברת על ידי כ-1,000,000 אנשים בעולם. לפעמים משתמשים במילה צ'רקסית כשם כולל לכל השפות הקווקזיות צפון-מערביות כולל אבזית ואבחזית. הצ'רקסים בישראל דוברים בניב אדיגית.

ניבים[עריכת קוד מקור | עריכה]

אלפבית[עריכת קוד מקור | עריכה]

אלפבית אדיגית

А а
[aː]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɡ/ɣ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ]
Дз дз
[d͡z]
Дзу дзу
[d͡zʷ]
Е е
[ja/aj/e]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жъ жъ
[ʐ]
Жъу жъу
[ʒʷ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/i]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[kʷ]
Къ къ
[q]
Къу къу
[qʷ]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ/kʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[l/ɮ]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[o/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[pʼ]
Пӏу пӏу
[pʷʼ]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[tʼ]
Тӏу тӏу
[tʷʼ]
У у
[w/u]
Ф ф
[f]
Х х
[x]
Ху ху
[xʷ]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цу цу
[t͡sʷ]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
ЧI чI
[t͡ʃʼ]
Чъ чъ
[t͡ʂ]
Ш ш
[ʃ]
Шъ шъ
[ʂ]
Шъу шъу
[ʃʷ]
Шӏ Шӏ
[ʃʼ]
Шӏу шӏу
[ʃʷʼ]
Щ щ
[ɕ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Э э
[a]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]
  • קברדינית (מכונה גם צ'רקסית מזרחית) — הניב של השבטים הצ'רקסים המזרחיים: קברדינים, בסלאנים. הקברדינית הספרותית מבוססת על ניב הקברדינים.

אלפבית קברדינית

А а
[äː]
Э э
[ä]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɣ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ]
Дз дз
[d͡z]
Е е
[ja/aj/e]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/i]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[kʷ]
Къ къ
[q]
Къу къу
[qʷ]
Кхъ кхъ
[q͡χ]
Кхъу кхъу
[q͡χʷ]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ/kʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[l/ɮ]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[o/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[pʼ]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[tʼ]
У у
[w/u]
Ф ф
[f]
Фӏ фӏ
[fʼ]
Х х
[x]
Ху ху
[xʷ]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
Чӏ чӏ
[t͡ʃʼ]
Ш ш
[ʃ]
Щ щ
[ɕ]
Щӏ Щӏ
[ɕʼ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]

אותיות של ניבים שונים

Гь гь
[ɡʲ]
Джь джь
[ɡʲ]
Кь кь
[kʲ]
Сӏ сӏ
[sʼ]
Чу чу
[t͡ʃʷ]
ӏь
[h]

שינויים בהגייה[עריכת קוד מקור | עריכה]

Postscript-viewer-shaded.png ערך מורחב – פרוטו-צ'רקסית
  • מזרחי a ↔ э מערבי: адыгабзэ ↔ aдыгэбзэ (צ'רקסית); бае ↔ бей (עשיר); аслъан ↔ аслъэн (אריה); къэплъан ↔ къаплъэн (נמר); дунай ↔ дуней (עולם); тхьакӀумэ ↔ тхьэкӀумэ (אוזניים); хьарыф ↔ хьэрф (אות); тхьаркъо ↔ тхьэрыкъуэ (יונה); Ӏае ↔ Ӏей (מגעיל); хьамлыу ↔ хьэмбылу (תולעת); хьау ↔ хьэуэ (לא)
  • מזרחי ы ↔ э מערבי: ны ↔ анэ (אמא)
  • מזרחי э ↔ ы מערבי: хъэдэн ↔ хъыдан (לילך)
  • מזרחי а ↔ ы מערבי: Ӏахьыл ↔ Ӏыхьлы (בד)
  • מזרחי и ↔ ы מערבי: мэлэӀич ↔ мэлэӀыч (מאלך)
  • מזרחי ы ↔ и מערבי: сабый ↔ сабий (ילד)
  • מזרחי ы ↔ е מערבי: жъэжъый ↔ жьэжьей (כליות); дэжъый ↔ дэжьей (אִלסָר)
  • מזרחי ц ↔ дз מערבי: цэ ↔ дзэ (שן); цыгъо ↔ дзыгъуэ (עכבר); пцэжъый ↔ бдзэжьей (דג)
  • מזרחי цу ↔ в מערבי: цу ↔ вы (שור); цуакъэ ↔ вакъэ (נעל); цунды ↔ вынд (עורב)
  • מזרחי ч ↔ ж מערבי: чэмы ↔ жэм (פרה); чъыгы ↔ жыг (עץ); чэщы ↔ жэщ (לילה); чылэ ↔ жылэ (כפר, יישוב)
  • מזרחי ч ↔ дж מערבי: чэтыу ↔ джэду (חתול); чэты ↔ джэд (תרנגולת); апч ↔ абдж (זכוכית)
  • מזרחי ч ↔ щ מערבי: пачъыхь ↔ пащтыхь (מלך); гъучӏы ↔ гъущӏ (ברזל); упчӏэ ↔ упщӏэ (שאלה); чыӏу ↔ щӏыӏу (תחתית); чъыӏэ ↔ щӏыӏэ (קר)
  • מזרחי дз ↔ з מערבי: хъырбыдз ↔ хъарбыз (אבטיח)
  • מזרחי дж ↔ ж מערבי: баджэ ↔ бажэ (שועל); лъэмыдж ↔ лъэмыж (גשר); аджал ↔ ажал (מוות); хьаджыгъэ ↔ хьэжыгъэ (קמח); лъэгуанджэ ↔ лъэгуажьэ (ברך); къуаджэ ↔ къуажэ (כפר)
  • מזרחי жь ↔ з מערבי: ежь ↔ езы (הוא, עצמו)
  • מזרחי жъ ↔ жь מערבי: жъы ↔ жьы (ישן); бжъэ ↔ бжьэ (קערה); жъэн ↔ жьэн (לטגן)
  • מזרחי ж ↔ жь מערבי: бжыхьэ ↔ бжьыхьэ (סתיו); жакӀэ ↔ жьакӀэ (זקן); бжыдзэ ↔ бжьыдзэ (פשפש); жэ ↔ жьэ (פה)
  • מזרחי жъу ↔ в מערבי: жъуагъо ↔ вагъо (כוכב); зэжъу ↔ зэвы (צר); ӏужъу ↔ ӏувы (עווה); гъэжъон ↔ гъэвэн (להרתיח)
  • מזרחי ш ↔ щ מערבי: нашэ ↔ нащэ (אבטיח)
  • מזרחי щ ↔ ш מערבי: щэ ↔ шэ (חלב); щай ↔ шай (תא); щыгъу ↔ шыгъу (מלח); ахъщэ ↔ ахъшэ (כסף); щэбзащ ↔ шабзэ (חץ); щыды ↔ шыд (חמור); щынагъо ↔ шынагъуэ (פחד); щыбжьый ↔ шыбжий (פלפל שחור)
  • מזרחי шъ ↔ щ מערבי: шъабэ ↔ щабэ; шъхьэ ↔ щхьэ (ראש); шъынэ ↔ щынэ (מנורה); дышъэ ↔ дыщэ (זהב); пшъашъэ ↔ пщащэ (בת); мышъэ ↔ мыщэ (דב); псэушъхь ↔ псэущхьэ (חיה); шъэ ↔ ща (מאה)
  • מזרחי шӀ ↔ щӀ מערבי: шӀын ↔ щӀын; шӀэн ↔ щӀэн (לדעת, לעשות); гъашӀэ ↔ гъащӀэ
  • מזרחי кӀ ↔ щӀ מערבי: кӀэ ↔ щӀэ (new); кӀалэ ↔ щӀалэ (בן); мэгыкӀэ ↔ мэгыщӀэ; тӀэкӀын ↔ тӀэщӀын; икӀыӀу ↔ ищӀыӀу; макӀэ ↔ мащӀэ (מעט); хьакӀэ ↔ хьэщӀэ (אורח); ӀункӀыбзэ ↔ ӀунщӀыбз (מפתח)
  • מזרחי шъу ↔ ф מערבי: шъоу ↔ фо (דבש); шъуз ↔ фыз (אישה); ешъон ↔ ефэн (לשתות); уашъо ↔ уафэ (שמיים); уцышъо ↔ удзыфэ (ירוק); къашъо ↔ къафэ (ריקוד)
  • מזרחי шӀу ↔ фӀ מערבי: шӀу ↔ фӀы (טוב); машӀо ↔ мафӀэ (אש); шӀуцӀэ ↔ фӀыцӀэ (שחור); шӀомыкӀы ↔ фӀамыщӀ (פחם); ошӀу ↔ уэфӀ (מזג אוויר)
  • מזרחי ф ↔ ху מערבי: фыжьы ↔ хужьы (לבן); Ӏофы ↔ Ӏуэху (עבודה); мафэ ↔ махуэ (יום); гъэмафэ ↔ гъэмахуэ (קיץ); цӀыфы ↔ цӀыху (איש); фабэ ↔ хуабэ (חם); фае ↔ хуей (רוצה, צריך); фэд ↔ хуэд (כמו)
  • מזרחי къ ↔ кхъ מערבי: къэ ↔ кхъэ (קבר)
  • מזרחי къу ↔ кхъу מערבי: къуае ↔ кхъуей (גבינה); къужъы ↔ кхъужь (אגס); къухьэ ↔ кхъухь (ספינה)
  • מזרחי т ↔ д מערבי: тэ ↔ дэ (אנחנו); тамэ ↔ дамэ (כתף); тамыгь ↔ дамыгъэ (אות); тыгъужъы ↔ дыгъужь (זאב); тыгъуас ↔ дыгъуасэ (אתמול); ты ↔ адэ (אבא); тыжьыны ↔ дыжьын (כסף (צבע)); ''такъикъ ↔ дакъикъэ (דקה); атакъэ ↔ адакъэ (תרנגול); хатэ ↔ хадэ (גינה); псычэт ↔ псыджэд (ברווז); тхьамат ↔ тхьэмадэ (מפקד)
  • מזרחי п ↔ б מערבי: панэ ↔ банэ (קוץ); пытэ ↔ быдэ (קשה); пчэны ↔ бжэн (עז); пыи ↔ бий (אויב); непэ ↔ нобэ (today)
  • מזרחי м ↔ н מערבי: мамун ↔ номин (קוף)
  • מזרחי н ↔ Ø מערבי: гъунджэ ↔ гъуджэ (מראה)
  • מזרחי -Ø ↔ -р מערבי: Ӏехы ↔ Ӏехыр; сӀехы ↔ сӀехыр; тӀехы ↔ тӀехыр
  • מזרחי -Ø ↔ -щ מערבי: тӀыгъ ↔ тӀыгъщ
  • מזרחי Ø- ↔ и- מערבי: джыри ↔ иджыри (עוד)

לקריאה נוספת[עריכת קוד מקור | עריכה]

  • Кумахов М. А. Адыгские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999. (in Russian)