צ'רקסית

מתוך ויקיפדיה, האנציקלופדיה החופשית
קפיצה אל: ניווט, חיפוש
צ'רקסית (Адыгaбзэ)
מדינות בהן מדוברת: רוסיה, טורקיה, ירדן, סוריה, גרמניה, ישראל, וארצות הברית
אזורים בהם מדוברת: אין
סך כל הדוברים: 1,500,000
דוברי שפת אם: לא ידוע
כתב: אלפבית קירילי
סיווג משפחתי: קווקזית
צפונית
צפון-מערבית
צ'רקסית
מעמד רשמי
שפה רשמית במדינות: צ'רקסים
גוף מפקח: אין
ראו גם: שפהרשימת שפות

צ'רקסית (צ'רקסית: Адыгэбзэ; אנגלית: Circassian language) היא שפתם של הצ'רקסים והיא שייכת למשפחת השפות הקווקזיות הצפון-מערביות. ישנם שני ניבים עיקריים של צ'רקסית, אדיגית המכונה גם צ'רקסית מערבית המדוברת על ידי כ-500,000 אנשים בעולם, וקברדינית המכונה גם צ'רקסית מזרחית המדוברת על ידי כ-1,000,000 אנשים בעולם. לפעמים משתמשים במילה צ'רקסית כשם כולל לכל השפות הקווקזיות צפון-מערביות כולל אבזית ואבחזית. הצ'רקסים בישראל דוברים בניב אדיגית.

ניבים[עריכת קוד מקור | עריכה]

אלפבית[עריכת קוד מקור | עריכה]

אלפבית אדיגית

А а
[aː]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɡ/ɣ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ]
Дз дз
[d͡z]
Дзу дзу
[d͡zʷ]
Е е
[ja/aj/e]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жъ жъ
[ʐ]
Жъу жъу
[ʒʷ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/i]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[kʷ]
Къ къ
[q]
Къу къу
[qʷ]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ/kʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[l/ɮ]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[o/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[pʼ]
Пӏу пӏу
[pʷʼ]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[tʼ]
Тӏу тӏу
[tʷʼ]
У у
[w/u]
Ф ф
[f]
Х х
[x]
Ху ху
[xʷ]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цу цу
[t͡sʷ]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
ЧI чI
[t͡ʃʼ]
Чъ чъ
[t͡ʂ]
Ш ш
[ʃ]
Шъ шъ
[ʂ]
Шъу шъу
[ʃʷ]
Шӏ Шӏ
[ʃʼ]
Шӏу шӏу
[ʃʷʼ]
Щ щ
[ɕ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Э э
[a]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]
  • קברדינית (מכונה גם צ'רקסית מזרחית) — הניב של השבטים הצ'רקסים המזרחיים: קברדינים, בסלאנים. הקברדינית הספרותית מבוססת על ניב הקברדינים.

אלפבית קברדינית

А а
[äː]
Э э
[ä]
Б б
[b]
В в
[v]
Г г
[ɣ]
Гу гу
[ɡʷ]
Гъ гъ
[ʁ]
Гъу гъу
[ʁʷ]
Д д
[d]
Дж дж
[d͡ʒ]
Дз дз
[d͡z]
Е е
[ja/aj/e]
Ё ё
[jo]
Ж ж
[ʒ]
Жь жь
[ʑ]
З з
[z]
И и
[jə/i]
Й й
[j]
К к
[k]
Ку ку
[kʷ]
Къ къ
[q]
Къу къу
[qʷ]
Кхъ кхъ
[q͡χ]
Кхъу кхъу
[q͡χʷ]
Кӏ кӏ
[t͡ʃʼ/kʼ]
Кӏу кӏу
[kʷʼ]
Л л
[l/ɮ]
Лъ лъ
[ɬ]
Лӏ лӏ
[ɬʼ]
М м
[m]
Н н
[n]
О о
[o/wa]
П п
[p]
Пӏ пӏ
[pʼ]
Р р
[r]
С с
[s]
Т т
[t]
Тӏ тӏ
[tʼ]
У у
[w/u]
Ф ф
[f]
Фӏ фӏ
[fʼ]
Х х
[x]
Ху ху
[xʷ]
Хъ хъ
[χ]
Хъу хъу
[χʷ]
Хь хь
[ħ]
Ц ц
[t͡s]
Цӏ цӏ
[t͡sʼ]
Ч ч
[t͡ʃ]
Чӏ чӏ
[t͡ʃʼ]
Ш ш
[ʃ]
Щ щ
[ɕ]
Щӏ Щӏ
[ɕʼ]
Ъ ъ
[ˠ]
Ы ы
[ə]
Ь ь
[ʲ]
Ю ю
[ju]
Я я
[jaː]
ӏ
[ʔ]
ӏу
[ʔʷ]

אותיות של ניבים שונים

Гь гь
[ɡʲ]
Джь джь
[ɡʲ]
Кь кь
[kʲ]
Сӏ сӏ
[sʼ]
Чу чу
[t͡ʃʷ]
ӏь
[h]

שינויים בהגייה[עריכת קוד מקור | עריכה]

Postscript-viewer-shaded.png ערך מורחב – פרוטו-צ'רקסית
  • מזרחי a ↔ э מערבי: адыгабзэ ↔ aдыгэбзэ (צ'רקסית); бае ↔ бей (עשיר); аслъан ↔ аслъэн (אריה); къэплъан ↔ къаплъэн (נמר); дунай ↔ дуней (עולם); тхьакӀумэ ↔ тхьэкӀумэ (אוזניים); хьарыф ↔ хьэрф (אות); тхьаркъо ↔ тхьэрыкъуэ (יונה); Ӏае ↔ Ӏей (מגעיל); хьамлыу ↔ хьэмбылу (תולעת); хьау ↔ хьэуэ (לא)
  • מזרחי ы ↔ э מערבי: ны ↔ анэ (אמא)
  • מזרחי э ↔ ы מערבי: хъэдэн ↔ хъыдан (לילך)
  • מזרחי а ↔ ы מערבי: Ӏахьыл ↔ Ӏыхьлы (בד)
  • מזרחי и ↔ ы מערבי: мэлэӀич ↔ мэлэӀыч (מאלך)
  • מזרחי ы ↔ и מערבי: сабый ↔ сабий (ילד)
  • מזרחי ы ↔ е מערבי: жъэжъый ↔ жьэжьей (כליות); дэжъый ↔ дэжьей (אִלסָר)
  • מזרחי ц ↔ дз מערבי: цэ ↔ дзэ (שן); цыгъо ↔ дзыгъуэ (עכבר); пцэжъый ↔ бдзэжьей (דג)
  • מזרחי цу ↔ в מערבי: цу ↔ вы (שור); цуакъэ ↔ вакъэ (נעל); цунды ↔ вынд (עורב)
  • מזרחי ч ↔ ж מערבי: чэмы ↔ жэм (פרה); чъыгы ↔ жыг (עץ); чэщы ↔ жэщ (לילה); чылэ ↔ жылэ (כפר, ישוב)
  • מזרחי ч ↔ дж מערבי: чэтыу ↔ джэду (חתול); чэты ↔ джэд (תרנגולת); апч ↔ абдж (זכוכית)
  • מזרחי ч ↔ щ מערבי: пачъыхь ↔ пащтыхь (מלך); гъучӏы ↔ гъущӏ (ברזל); упчӏэ ↔ упщӏэ (שאלה); чыӏу ↔ щӏыӏу (תחתית); чъыӏэ ↔ щӏыӏэ (קר)
  • מזרחי дз ↔ з מערבי: хъырбыдз ↔ хъарбыз (אבטיח)
  • מזרחי дж ↔ ж מערבי: баджэ ↔ бажэ (שועל); лъэмыдж ↔ лъэмыж (גשר); аджал ↔ ажал (מוות); хьаджыгъэ ↔ хьэжыгъэ (קמח); лъэгуанджэ ↔ лъэгуажьэ (ברך); къуаджэ ↔ къуажэ (כפר)
  • מזרחי жь ↔ з מערבי: ежь ↔ езы (הוא, עצמו)
  • מזרחי жъ ↔ жь מערבי: жъы ↔ жьы (ישן); бжъэ ↔ бжьэ (קערה); жъэн ↔ жьэн (לטגן)
  • מזרחי ж ↔ жь מערבי: бжыхьэ ↔ бжьыхьэ (סתיו); жакӀэ ↔ жьакӀэ (זקן); бжыдзэ ↔ бжьыдзэ (פשפש); жэ ↔ жьэ (פה)
  • מזרחי жъу ↔ в מערבי: жъуагъо ↔ вагъо (כוכב); зэжъу ↔ зэвы (צר); ӏужъу ↔ ӏувы (עווה); гъэжъон ↔ гъэвэн (להרתיח)
  • מזרחי ш ↔ щ מערבי: нашэ ↔ нащэ (אבטיח)
  • מזרחי щ ↔ ш מערבי: щэ ↔ шэ (חלב); щай ↔ шай (תא); щыгъу ↔ шыгъу (מלח); ахъщэ ↔ ахъшэ (כסף); щэбзащ ↔ шабзэ (חץ); щыды ↔ шыд (חמור); щынагъо ↔ шынагъуэ (פחד); щыбжьый ↔ шыбжий (פלפל שחור)
  • מזרחי шъ ↔ щ מערבי: шъабэ ↔ щабэ; шъхьэ ↔ щхьэ (ראש); шъынэ ↔ щынэ (מנורה); дышъэ ↔ дыщэ (זהב); пшъашъэ ↔ пщащэ (בת); мышъэ ↔ мыщэ (דב); псэушъхь ↔ псэущхьэ (חיה); шъэ ↔ ща (מאה)
  • מזרחי шӀ ↔ щӀ מערבי: шӀын ↔ щӀын; шӀэн ↔ щӀэн (לדעת, לעשות); гъашӀэ ↔ гъащӀэ
  • מזרחי кӀ ↔ щӀ מערבי: кӀэ ↔ щӀэ (new); кӀалэ ↔ щӀалэ (בן); мэгыкӀэ ↔ мэгыщӀэ; тӀэкӀын ↔ тӀэщӀын; икӀыӀу ↔ ищӀыӀу; макӀэ ↔ мащӀэ (מעט); хьакӀэ ↔ хьэщӀэ (אורח); ӀункӀыбзэ ↔ ӀунщӀыбз (מפתח)
  • מזרחי шъу ↔ ф מערבי: шъоу ↔ фо (דבש); шъуз ↔ фыз (אישה); ешъон ↔ ефэн (לשתות); уашъо ↔ уафэ (שמיים); уцышъо ↔ удзыфэ (ירוק); къашъо ↔ къафэ (ריקוד)
  • מזרחי шӀу ↔ фӀ מערבי: шӀу ↔ фӀы (טוב); машӀо ↔ мафӀэ (אש); шӀуцӀэ ↔ фӀыцӀэ (שחור); шӀомыкӀы ↔ фӀамыщӀ (פחם); ошӀу ↔ уэфӀ (מזג אוויר)
  • מזרחי ф ↔ ху מערבי: фыжьы ↔ хужьы (לבן); Ӏофы ↔ Ӏуэху (עבודה); мафэ ↔ махуэ (יום); гъэмафэ ↔ гъэмахуэ (קיץ); цӀыфы ↔ цӀыху (איש); фабэ ↔ хуабэ (חם); фае ↔ хуей (רוצה, צריך); фэд ↔ хуэд (כמו)
  • מזרחי къ ↔ кхъ מערבי: къэ ↔ кхъэ (קבר)
  • מזרחי къу ↔ кхъу מערבי: къуае ↔ кхъуей (גבינה); къужъы ↔ кхъужь (אגס); къухьэ ↔ кхъухь (ספינה)
  • מזרחי т ↔ д מערבי: тэ ↔ дэ (אנחנו); тамэ ↔ дамэ (כתף); тамыгь ↔ дамыгъэ (אות); тыгъужъы ↔ дыгъужь (זאב); тыгъуас ↔ дыгъуасэ (אתמול); ты ↔ адэ (אבא); тыжьыны ↔ дыжьын (כסף (צבע)); ''такъикъ ↔ дакъикъэ (דקה); атакъэ ↔ адакъэ (תרנגול); хатэ ↔ хадэ (גינה); псычэт ↔ псыджэд (ברווז); тхьамат ↔ тхьэмадэ (מפקד)
  • מזרחי п ↔ б מערבי: панэ ↔ банэ (קוץ); пытэ ↔ быдэ (קשה); пчэны ↔ бжэн (עז); пыи ↔ бий (אויב); непэ ↔ нобэ (today)
  • מזרחי м ↔ н מערבי: мамун ↔ номин (קוף)
  • מזרחי н ↔ Ø מערבי: гъунджэ ↔ гъуджэ (מראה)
  • מזרחי -Ø ↔ -р מערבי: Ӏехы ↔ Ӏехыр; сӀехы ↔ сӀехыр; тӀехы ↔ тӀехыр
  • מזרחי -Ø ↔ -щ מערבי: тӀыгъ ↔ тӀыгъщ
  • מזרחי Ø- ↔ и- מערבי: джыри ↔ иджыри (עוד)